«Гьава банна чайссия…»
Жунма кIулсса куццуй, 1877-кусса шинал хьуну диркIсса бунт сававну жула зунттал агьалинал, хаснува му бунтравух гьуртту хьуну бивкIсса язи-язими жагьилтурал, кьадарду кьукьа-ттисари хьуну бивкIссар.
Оьруснал паччахIнал конвойраву, хIаписарнал чингу ларсун, тIайлабацIу буну къуллугъ буллай ивкIсса лакку жагьил, Гъази-Гъумучиял цIанихсса тухумрал арс Будугъал Муси увкIун ивкIун ур цала буттал миналийн Гъумукун. УвкIунгу ивкIун ур, цува туркнащалсса дяъвилийн най уну, цала жагьилсса жалиндалущал ва нитти-буттащал хьунаакьин. Мунал Гъумукунсса учIавугу, апатIран кунна, тIайла дарцIуну дур зунттал халкьуннал оьрус паччахIнайн къарщину сукку дурну диркIсса восстаниялул дайдихьулийн.
БакIрайва Будугъал Муси гьаксса хIарачат буллай ивкIун ур агьали паракьат бан: «ПаччахIнал гуж хъунмассар, оьруснащал дяъви бан жущава къашайссар, жула ялун хъунисса баларду ликкантIиссар», – тIий. Амма, щил ци тIурчагу, сукку хьусса мугьали бацIан бан къабюхъантIишиву чIалан бивкIукун, ттула халкьуннан хьумур хьувча ттунмагу тIисса ниятрай, экьилирчуну чиннугу, Муси хIала увххун ур бунтравух. Талайгу ивкIун ур ххишала акъа кьянкьану. Мунал канилу хIатта 500 аьраличугума ивкIун ур.
ХIасил, паччахIнал биялалула буккан сукку хьуну бивкIсса зунттал халкьуннал мурадгу ссайнчIав къабувккун, бунтгу ккуччу дурну махъ, мунил сававчитуран кьукьин ккаккан бувсса танмихIругу бивкIссар цаннияр ца кьянкьасса. Гьай-гьай, му сияхIрай дакъа дикIайссияв паччахIнал хIаписарну ивкIсса Будугъал Мусил цIагу: дирхьуну каруннай ва ччаннай махругу, тIайла увкссар Муси каторгалийн. Ххишала тиха зана хьунугу акъар. Му чIумал мунан диркIун дур дурагу 31 шин.
Будугъал Мусия жунна ирсирай лирчIсса цинярда назмурдугу (ми чIяруссагу дакъар) дур мунал Ссивирнава Лаккуйн цала гъан-маччаминнайн чивчуну бивкIсса чагъардайнусса. Вайннува махъ бакъа, чIалай бур вай аьратталсса чагъардал заллу лакку махъ лакку мукъухун багьан бан кIулсса, иширацIунсса сурат сакин дан гьунар ххисса инсан ивкIшиву. Шиву дур поэзиялул рухIгу, бур заманалул ссихIгу.
Руслан Башаев
Будугъал Муси
Барткъалавгсса умуд
На ссивирлив нанисса
Зуна-цурклий акъара,
Аьралуннал дяниву
ЦIа ларсунтIийра найсса.
Сагъну канийн гьанна тIий
ДакIнийн къабагьайссия,
Ттула ниттий ва буттай
Язугъ банссар тIий, лавгра.
Кьадарсса цIагу ларсун,
Гъумук ххаллилнунияр,
Ччанну муххардил канай,
Ссивирлив лавгун ччива.
Кьадарсса арамтурал
Ттуя мазру бувну бур,
Заннал мугьлат булурча,
МиннацIухсса на банна.
ХIайп тIий ссайкIуй акъара,
СсайкIуй дакI мяш дакъари,
Ттул кIяла арцул ярагъ
Щайинил нетIлухь бур тIар.
Кьяпри бивхьусса хъаннийн
Лачакру къадирчуна,
Нажагь гьаттахьхьун гьарча,
Гьаттал чIувин анссара.
Ттуйнма хIусудминная
Кьисас ласун къахьурча,
Мункар-накиртурахьхьун
Жаваб дулун къахьунссар.
Гьава банна чайссия
Кяъва-Маккаллал ялтту,
МицI хъаттирду гъаргъуну,
Леххан къашай увунна.
Бюхттул хьунна чайссия
Дяссурулун ияннин,
КьунуцI ка гъагъан дурну,
Щюлли хьхьирийн увтунна.
Ав буванна чайссия
ОьрчIкъакъунттул хъазамрай,
Ххяправа михьру бувккун
Ав бан къашай увунна.
Мина данна чайссия
Шагьру ххуймур ххал бувну,
Мина дуллан багьунни
Оьрус дуснакь-ханардайх.
Ватан данна чайссия
Шамуллал багъирдаву,
Ватан дуллан багьунни
Ссивирнал аьв вацIраву.
Кьуркьумур дазайссама,
Дази ттул мицIхъаттирду:
Гьава бувну гьан ччай бур
Язугъсса нину ххал дан.
Хьхьирирдал хIаврал заллу,
Ххассал а хьхьиривату,
Мякьлил ччучлай най ура
Кулпатрах, мюрщи оьрчIах.
ХIакинтурал хъунама,
Хъин дува ттул кьуницI хъа,
Бюхттул хьуну гьан ччай бур
Дустал, гъанцири ккаккан.
Гъаргъсса зат цIу дайссама,
ЦIу лаган да ттул ххяпри,
Кьяпри бивхьусса хъами
Лачакру дичин ччай бур.
Була, Зал, ттухьхьун кьуват,
Ца азара малаик,
Маз вищалва гъалгъа тIий,
Тур хIусудминнайх рищун.
Ца замана буссия
На цайминнай хъяхъисса,
Тти замана бувкIунни
Ттуйва цайми хъяхъисса.
Утти хъинну бикIи
Утти хъинну бикIи,
Щарнил хъунисрий,
Утти авчуссара
Оьрус аьрщарайн,
Оьрус шинельданул
Кьяпагу бувну.
Яла хъинну бикIи,
ЧIун архIал оьрчIрув,
ПаччахIнал сси лавхъун,
Ссивир хьуссара,
Дарай лаххан мяшсса
Алвагьсса чурххайн
Оьрус хIибитIирал
Гьухъагу лавххун.
ХIалалгу итира,
Мюрщисса душрув,
Душман акъанасса
Дуснакь хьуссара.
Дусшиву думиннал
Дуаь дувара,
Ттул дакIнил дардирдан
Дарман чIа куну.
Гьалаксса ттул дакIний
Паранну дури,
Палачатсса судрал
Пасат увну тIий.
Тулак бан къашайсса
Къиргъунияргу,
Буллугъну ядурсса
ХъункIултIутIал дакI
Ххячарттах луглаги
Магъ лахъи цулкIрал
ЦIансса хьхьунияргу
ЦIан дурну дури.
ЧIависса оьрмулий
ОьрчIшиву дурссар,
ОьрчIая чув хьувкун
Чувшиву дурссар,
ЧиваркI ххай занази
Бурхьнисса хъами,
Ми ххари бувансса
Агьшив къадурссар.
Утти цукуннугу,
Ца кьадарди ва.
Кьадарсса мазурдил
Замана бур ва.
ВацIлуву хIап тIисса
Чакъалтнияргу
Махъа хъап тIутIисса
Лакрал ишри ва.
Иширтту бавчунахь
Лергъ къакуссари,
ЛухIисса мазурдийн
Вих къавхьуссара,
Жагьилсса оьрмулий
Хъинну кайп бувссар,
ДакIнин багьциригу
Цинявппа бувссар.
Лакрал щархъал дянив
Нава уссаксса,
Вай аскицириннай
Ка ялув дурссар.
Гъумучиял оьрчIал
Оьрму буссаксса,
МарцIмур, ххуймур кIанай
ЩягуивкIссара.
Чакъалтрахун дагьсса
ТIилих укуна,
Зия увссари тIий
ДакIний бухьунссар.
Неххащал вай лавгсса
ЧIапIинияргу,
Зана къаикIансса
ТамахI бухьунссар.
Ттулгу умуд бури
Ялув ххув Заннайн,
Ца ххюва зурува
Зана икIансса.
Утти чув унугу,
Вава гъалбарцIра,
Гъитайнав унугу,
Хансса асланна,
Асбакъацириннал
Иттав къалара.
ЧIун архIал жагьилтал,
Хъирив мюрш душру,
Ттул ва зухь ссаламри,
Яла каламри,
На дакIнин агьарча,
Мурад булуннав.
Ххуйну кIицI лагарча,
Алжан булуннав,
На хIалал итарча,
ТалихI булуннав.
ТачIавгу къалавгсса
ТачIавгу къалавгсса
На ахьтта ххуллийх,
Утти ачин унна
Ххюзурул ххуллийх.
Мяйжанну авчура,
Катирижнайлин,
Ччанну муххал канай,
Ссивир аьрщарайх.
Душманнал бахIийча
На бахIай ярагъ:
БахIин арс къаливчIри,
Уссу акъари.
Байтурман бувача
Буртти икIай чу,
ЦIимилул чув акъар
Гъанчутал бакъар.
ЦIу щуну ччуччийча
Ттул буттал къатри,
Аьпа бухлавгунни,
Иялчув акъар.
Дагъусттаннал дянив
На ивкIун ура
Тахсирданул заллу
Начальниктуран.
Ттул ина вакилла,
Я маликул мулк,
Ттул кьисас ласи, Зал,
Зулмукарная.
Ссалам
Ттул чIявусса ссаламри
Ттула ххирасса ниттийн,
Ссаламрал зунттурдури
ХIалалсса кулпатирайн.
ДакIру къума мадари,
На лавгунни увкуну,
ДакIру къума дуварча,
Къаччими ххари шайссар.
Хъинну дикIу, ттул нину,
ХIалал ити тIиссара,
Ккаккансса, къаккаккансса
Вихшала чанну ура.
Наниссара Ссивирлив,
Валлагь, дакъари хъис дард,
Хъунав хьусса буттайрив
Хъинну язугъну ура.
Мюрщисса душру, кулпат
ТачIав хьхьичIа къабукьай.
Ттуяту ссалам хьуннав,
Гъумучиял вирттаврайн,
Заннал нааьна хьуннав,
Маз лахъи заллухъруннайн.
Авчуссара утти на,
Хъинну бикIи тIиссара,
ЧIаххуврахь, гъанцириннахь
ХIалал ити тIиссара.
Иншааллагь, учIанна,
Заннал пурмандалийну,
Къаччисса арамтурал
Яру мурчIи хьун буллай.
Къума машара, нину,
Анавар мадуккара,
Лув лухччинун лавхьхьусса
Ялув ссавгу дуссари.
Ва дуниял тIисса зат
Ца хьхьурай ккарксса макIри,
Дуниял дукан увксса
ЦучIавгу акъассари.
Ина щукру ба, нину,
Ляхъан дурсса Залуннайн,
Ттулгу азарва щукрур
ПаччахIтурал ПаччахIнайн.
Дуаь дува, ттул нину,
Кьиблалийннайн дурургун,
Ца акъа акъасса арс
Канихьхьун ула куну.
Леххаву чара, оьрчIрув,
Зува ляхъан був Заннайн,
Ца гъаривсса буттая
ЛичIи мабари куну.
На ца лажин дишинна
Кулпатрал хъуниминнахь,
Ттул лажин къаккарк душру
ХIакьир мабари куну.
ПаччахIтурал паччахI
ПаччахIтурал ПаччахI,
РахIмулул Заллув,
РахIмулул хьулурду
Ттун малакьара.
Аьламдурал Заллув,
ЦIими буссама,
ЦIими биша, Заллув,
Мискин-гъаривнай.
Я Аллагь, ттул Заллув,
Хъунасса паччахI,
РахIмулул хьулурду
Ттун ччяни тIитIа.
Пиръаьннул канища
Юсуп укуна,
Ххассал ува, Заллув,
Ссибирлияту.
ХIавлул лякьлувату
Юнус укуна,
Ххассал ува, Заллув,
Ва балаллуща.
Ттул хьулгу къакьукьай
Вил цIимилия,
Ххассал анссара тIий
Ва балаллуща.
Шикку на дур жуав
Циняв мяйжанссар.
Жуав дула, Заллув,
Ца пакьирнахьхьун.
Гьар на бувсса гъалгъа
Циняв мяйжанссар,
ТIайла бацIан бува
Ттул иш чIун-чIумуй.
Будугъа увкусса
Цама акъассар,
Шикку тамам хьуссар
Гъаривнал хавар.
* * *
Ттул ссалам бусийча
На цIуххайминнахь,
ХIалал ити чара
Ттуй дакI цIиминнахь.
Гъумук шагьрулия
На бат ан увма
Бат уваннав Заннал
Ватандалия.
Лакку аьрщарая
На айщун увма,
Аьйщун аннав Заннал
Гьар уманая.
Мугьру бивщу хялат
На лаххан увсса,
Цал ттуя маз бувнал
Маз бякъин баннав.
ХIибитI катандалул
Ттуй гьухъри бувсса,
Ттуя оьсса кунайн
Оь махъ бучIаннав.
Оьрус чухълул кьяпа
На бишин увнал
Кьяпа бивхьусса чув
Цал ухлаганнав.
Вай лухIи сухари
Канаки увнан
Хьул бакъасса бала
Ялун бучIаннав.
Буттал чагъарданун жуав
На къашавай ура,
Къуману ура,
Зулму хьусса буттай
ХIасратну ура,
Хъуннар хьусса ниттий
Язугъну ура.
Хъювусулну ура,
Кьаридну ура,
Кулпат, мюрщи оьрчIай
ЦIимину ура.
Яру хъювхъу тIий бур,
ДакI аьрахлай дур,
Бухлавгсса гъанссаннай
Ччучлайна ура.
ДакIнил лавсъсса дустал,
Ттул зухь аманат:
Ттул хъуннасса ниттил
ДакI дацIан дара!
Ялагу аманат
На ччицириннайн:
Кулпат, мюрщи оьрчIахь
Ххуйсса бусира.
Язугъна дикIувча
Ттул хъунна нину,
Арснай хIайп тIий буссар
Тай чачан, чаргас.
ДакI гъаргъун бикIувча
Ттул кулпат, оьрчIру,
Гъумук чIявуссари
Цалнияр гъаргъсса.
Къумана бикIийча
Ттуй дакI цIуцIими,
Халкьуннал дяниву
Нач къадурссари.
Хъунасса буттая
На личIи увма
ЛичIи аннав Заннал
Дунияллия.
Кулпат, оьрчIаяту
На махIрум увма,
МахIрум аннав Заннал
Цув гъанссанная.
Ттуй дакI цIиминная
На арх ан увма,
Арх уваннав Заннал
Цал цIимилуя.